Onze geschiedenis

Dit is het verhaal van het ontstaan van Rochdale. Opgetekend door Fabe Bosboom op basis van diverse boeken en historisch materiaal.

Pieter Roeland

Krotten, dat zijn het. Erbarmelijke plekken. Er woont een vriend van hem, bekenden, zelfs een ver familielid. De stank, de duisternis, het vocht, het alomtegenwoordige vuil; hij wilde dat hij niet van hun bestaan afwist, dan zou zijn gewetensnood hem niet zo veel parten spelen.
Maar hij heeft ze gezien, geroken en gehoord: de naargeestige zolders, kelders en nissen, onthouden van elektra, schoon water en vuilafvoer. Met hele gezinnen wonen ze op een enkele kamer, waar de cholera welig tiert. Desalniettemin zijn de levensgevaarlijke sloppen voor velen ‘thuis’. Het is het enige wat ze kennen.
Maar dat ze niet beter weten, denkt hij, betekent niet dat het niet beter kán. Hoewel de Amsterdamse binnenstad is overgeleverd aan huisjesmelkers en het gebrekkige toezicht van de overheid, zal dat niet zo blijven. Hij heeft er nachtenlang van wakker geleden, gewoeld in zijn slaap, maar nu weet hij wat hem te doen staat: hij zal niet langer de andere kant op kijken. 

Hendrik Glimmerveen

Hij leest de tekst nog een keer door. En nog een keer. Hij staat op, loopt een nodeloos rondje door de kamer, gaat weer zitten en leest hem nog een keer. Het staat er echt, denkt hij, en er gaat een rilling door hem heen, een vleugje opwinding, alsof hij het nog niet durft te geloven. Hij is maar een eenvoudige koetsier op de paardentram, wat weet hij nou van de wet? Maar Pieter heeft gezegd dat het wel degelijk mogelijk is, en hoewel hij het eigenlijk niet wil toegeven, heeft zijn vriend het zelden bij het verkeerde eind.
‘Hendrik,’ zei hij toen hij hem laatst sprak, ‘dit kan zo niet langer, die mensen moeten betere huizen krijgen!’ Hendrik zuchtte als om te zeggen dat hij dat zelf ook wel inziet, maar Pieter, die zijn enthousiasme zelden onder stoelen of banken steekt, vervolgde geestdriftig: ‘We zijn er allemaal verantwoordelijk voor. Jij, ik, de overheid, iedereen. Allemaal verantwoordelijk.’ Hij had een stapeltje papieren in zijn handen gedrukt en erbij gezegd: ‘Lees dit maar eens door. Dit gaat over de woningwet. Je zult zien, Hendrik, dat het echt kan.’

De woningwet

De woningwet, weet Hendrik nu, biedt inderdaad uitkomst. De pas eenjarige wet schrijft voor dat de overheid medeverantwoordelijk is voor het verbeteren van de woonomstandigheden van het proletariaat. De wet betrekt ook de burgerij erbij door initiatieven van haar kant te subsidiëren. Er is wel een mits: alleen een instelling – dus niet twee willekeurige tramconducteurs – die zich uitsluitend met de belangen van de volkshuisvesting bezighoudt, kan een bouwproject starten.
Geen probleem, had Pieter gezegd, dan richten we toch een woningbouwvereniging op? Hendrik had geglimlacht en geantwoord: ‘Waarom niet?’
De armelui in de krotten, denkt hij, krijgen er een bondgenoot bij.

De bijeenkomst

Het is vol, ziet Hendrik, die ingespannen om zich heen kijkt. Bijna te vol voor deze benauwde kamer. Hij zoekt naar Pieter, die vanaf de andere kant van de schemerige ruimte tevreden om zich heen kijkt, ook al parelt het zweet hem op het voorhoofd. Er zijn veertig man gekomen. Veertig arbeiders met hart voor de zaak. Ja, ze hebben alle reden om tevreden te zijn, hoewel er nog veel werk aan de winkel is, zoals hij al in De Gemeentewerkman schreef.
Inmiddels is het 12 mei 1903 – ruim een jaar nadat zijn artikel is gepubliceerd. Ze zitten in het allergoedkoopste zaaltje van vergadergebouw d'Geelvinck, aan het Singel 540, in de nok van de zolder die slechts door een paar kaarsen wordt verlicht. Hoewel het later een gedenkwaardig moment zal blijken, is dat iets waarop Pieter en Hendrik nu nauwelijks durven hopen.
Hendrik knikt bijna onzichtbaar naar Pieter, die het woord neemt.
‘Welkom, welkom!’ roept hij door het geroezemoes heen. Het duurt even voordat hij ieders aandacht heeft, maar dan legt hij de reden van de bijeenkomst uit: hij wil een woningbouwvereniging oprichten – met zijn allen – om de huisvesting van de arbeiders te verbeteren. Die middeleeuws aandoende sloppen, dat moet verleden tijd zijn. Wisten zij wel dat ruim een kwart van de Nederlandse huizen uit eenkamerwoningen bestaat? Dat kan zo niet. Ook de arbeiders en burgers met een laag inkomen hebben recht op goede woningen. ‘Laten we het heft in eigen handen nemen,’ besluit Pieter, ‘en goede woningen gaan bouwen die ook u en ik kunnen betalen!’ Zijn woorden hebben effect, en al snel beginnen de arbeiders aan het smeden van hun plan.

De Coöperatieve Bouwvereeniging Rochdale

Hendrik en Pieter lopen naar huis. Ze zijn tevreden met hoe de bijeenkomst is verlopen, maar moeten nog een belangrijke beslissing nemen: wat wordt de naam van hun vereniging? Er hebben al een hoop namen de revue gepasseerd – veertig man met veertig meningen; ga daar maar eens aan staan – maar geen spreekt tot de verbeelding. Het is een lastige kwestie, en de mannen denken er in stilte over na.
Als ze bijna de straat uit zijn, blijft Pieter plotseling staan en hij wendt zich tot zijn vriend. ‘Heb je weleens van Rochdale gehoord?’ zegt hij met een samenzweerderig lachje.
Hendrik kijkt hem vragend aan. ‘Het plaatsje Rochdale in Engeland?’ probeert Pieter nog, maar de niet-begrijpende blik in de ogen van zijn vriend spreekt boekdelen. Hij vertelt hem dat in 1844 28 wevers daar een verbruikerscoöperatie oprichtten: The Rochdale Society of Equitable Pioneers. Hun uitgangspunt: gelijke rechten voor iedereen. ‘Het begon met één winkel,’ zegt Pieter, ‘en de winst wordt verdeeld onder de leden. Sinds 1867 is er ook een woningbouwvereniging.’ De reden dat Pieter dat heeft onthouden, is dat het bij de vereniging allemaal draait om openheid, eerlijkheid en sociale verantwoordelijkheid. ‘En aandacht voor anderen,’ zegt hij terwijl hij een vinger in de lucht steekt. ‘Dus eigenlijk is dat net als nu bij ons…’ Hendrik ziet zijn ogen fonkelen en herhaalt zijn woorden: ‘Net als nu bij ons…’
Ze kijken elkaar glimlachend aan. Niet veel later lopen twee opgetogen mannen in de donkere straten van Amsterdam naar huis. De Coöperatieve Bouwvereeniging Rochdale is geboren.

Rochdale geeft thuis

Deel deze pagina

 
Annuleren

Waarmee kunnen wij je helpen?

Begin hier met zoeken!

Geen resultaten gevonden